Əslən azərbaycanlı olan məşhur ruhani alimlərdən biri də Ayətullah Naxçıvanidir. Uzun əsrlik islami ənənələrə malik qədim Naxçıvan torpağının yetirməsi olan bu şəxsiyyət öz dövrünün ən mahir şəriət bilicilərindən sayılmışdır.

Ayətullah Şeyx Molla Məhəmməd Əli ibn Hacı Xudadad Naxçıvani təqribən 1852-ci ildə Naxçıvanda doğulmuşdur. Lakin onun ömrünün əksər hissəsi Nəcəf şəhəri ilə bağlı olmuşdur. Belə ki, Ayətullah Naxçıvani gənclik illərində mükəmməl dini təhsil almaq məqsədilə o dövrdə cəfəri fiqhinin paytaxtı sayılan Nəcəf şəhərinə getmiş və ömrünün sonuna kimi orada yaşamışdır.

XX əsrin əvvəllərində yaşamış məşhur azərbaycanlı ruhani alimlərdən biri də Seyyid Hüseyn Badkubeyi idi. Mərhum Seyyid Hüseyn Hüseyni Badkubeyi hicri 1293-cü (miladi 1877-ci) ildə Bakının Xırdalan kəndində anadan olmuşdur (Bəzi mənbələrdə onu «Badkubeyi» nəsəbi ilə yanaşı, həm də «Lahici» nəsəbi altında təqdim etmişlər). Atası Seyyid Rza kökü İmam Hüseynə (ə) gedib çıxan məşhur nəsildən idi. Seyyid Hüseyn öz vətənində ibtidai təhsil aldıqdan sonra ömrünü elmə sərf etmək qərarına gəlir və bu məqsədi həyata keçirmək niyyətilə o dövrün məşhur elm mərkəzlərinə yollanır.

İlk öncə bunu qeyd etməliyik ki, İslam alimləri tərəfindən qələmə alınmış kitabların siyahısında bir neçə nəfər qarabağlı müəllifin adı vardır. Məsələn, məşhur biblioqraf alim Ağa Büzürg Tehrani cəfəri müəllifləri tərəfindən yazılmış on minlərlə kitabın siyahısını əhatə edən nəhəng "Əz-Zəriə ila təsanifi'ş-şiə" əsərində aşağıdakı Qarabağ ilahiyyatçı alimlərinin qısa həyatı və yazdıqları kitablar barəsində məlumat vermişdir:

Qədim Azərbaycan şəhəri Dərbəndin yetirməsi olan Fazil Dərbəndi 19-cu əsrin ən məşhur ruhani alimlərindən və qələm sahiblərindən sayılırdı. Fazil Dərbəndinin əsl adı Axund Molla ağa ibn Abid ibn Ramazan Əli ibn Zahiddir. Yüksək elmi dərəcəsinə görə ona «Fazil Dərbəndi» (yəni Dərbəndli fəzilət sahibi) ləqəbi verilmişdi. Tarixdə bir neçə məşhur ruhani alimə ehtiram məqsədilə «Fazil» ləqəbi ilə müraciət edilmişdir. Məsələn, Fazil İrəvani, Fazil Miqdad, Fazil Bəstami, Fazil Şərabiyani və b.

Artıq neçə ildir ki, Vətən torpaqlarımızın bir hissəsi xain qonşularımızın tapdağı altındadır. Ermənilər həmin torpaqların Azərbaycana məxsusluğunu sübuta yetirən tarixi abidə və sənədləri təhrif edib özününküləşdirir, qədim azəri ərazilərini öz adlarına çıxmaq istəyirlər. Amma fakt budur ki, nəinki yalnız Dağlıq Qarabağ, Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Qubadlı, Zəngilan, Laçın və Kəlbəcər, hətta müasir Ermənistanın paytaxtı İrəvan şəhəri də tarixən Azərbaycanın tərkib hissəsi olmuşdur. Azərbaycanın tərkibindən qoparılmazdan və ermənilərin orada məskunlaşmasından əvvəl İrəvan müsəlman şəhəri olmuş, buradan dünya şöhrətli İslam alimləri çıxmışdır. Onlardan biri də mərhum Ayətullahu'l-uzma Fazil İrəvanidir.

Azərbaycan torpağının yetişdirdiyi məşhur ruhani alimlərdən biri də «Molla Mirza» və «Müdəqqiq Şirvani» ləqəbləri ilə tanınmış Məhəmməd Şirvanidir. Məhəmməd ibn Həsən Şirvani təqribən 1623-cü ildə Şirvan məntəqəsində doğulmuş, amma ömrünün çox hissəsini o dövrün dini elmlər mərkəzlərinin ən qabaqcıllarından sayılan İsfahan şəhərində keçirmişdir. Onun müəllimlərinin arasında Ağa Hüseyn Xansarinin adı xüsusi olaraq qeyd olunmalıdır. Kitablarda «Mühəqqiq Xansari» kimi də xatırlanan Ağa Hüseyn ibn Cəmaləddin 17-ci əsrin ən böyük cəfəri fəqihlərindən sayılırdı. Məhəmməd Təqi Məclisi kimi elm nəhəngindən dərs almış Ağa Hüseyn Xansari fəlsəfə, kəlam və məntiq kimi əqli elmlərdə də dərin biliyə malik idi. O, həm camaat arasında, həm də Səfəvilər sarayında böyük nüfuz qazanmışdı. Hətta Süleyman şah Səfəvi səfərə gedərkən, İsfahanda öz yerinə Ağa Hüseyn Xansarini canişin qoyurmuş.